Kodi ya Mali Tanzania

Ushuru wa hati

Ushuru wa hati ni kodi ya nyaraka. Sheria ya Ushuru wa Hati, Cap. 189, huorodhesha hati zinazotozwa kwenye Jedwali lake, na kiwango hutegemea ni hati ipi — uhamishaji wa ardhi, kukodisha, uhamishaji wa hisa au kubadilishana mali kila kimoja kina kipengele chake. Kodi hii hutozwa kwa hati, si kwa makubaliano ya biashara yenyewe, na ndiyo maana inaitwa ushuru wa hati.

Kodi ya faida ya mtaji

Mtu anayepata faida kwa uuzaji wa maslahi katika ardhi au majengo hulipa kodi ya mapato kwa awamu moja: 10% ya faida kwa mkazi na 30% kwa asiye mkazi. Faida ni bei ya mauzo ukiondoa bei ya ununuzi, gharama za upatikanaji, gharama za uboreshaji, matengenezo na ukarabati, gharama za uuzaji na gharama za jumla — na kundi la mwisho ni pana kuliko watu wanavyotarajia, likijumuisha ada za sheria, udalali, tathmini, matangazo, kodi za uhamishaji na ada za upimaji.

Gharama zinazopunguzwa

Gharama zinazopunguzwa ni pamoja na bei ya ununuzi, ada za sheria, kamisheni ya wakala, gharama za uboreshaji na ukarabati, kodi za uhamishaji na ada za upimaji. Tunza risiti na nyaraka za kila gharama: bila nyaraka, TRA haitajaribu kuhesabu faida na itatumia asilimia ya mapato badala yake.

Malipo kabla ya umiliki kuhamishwa

Kodi ya faida ya mtaji kwa ardhi hulipwa kwa awamu moja kabla ya uhamishaji, na Msajili wa Hati hatasajili uhamishaji bila cheti cha TRA kinachothibitisha kuwa awamu imelipwa au haistahili. Kivitendo, hilo hufanya kodi kuwa sehemu ya hatua za kukamilisha badala ya jambo la kutatua baadaye.

Misamaha

Nyumba kuu ya makazi haistahili kodi ikiwa imemilikiwa kwa mfululizo miaka mitatu au zaidi na kuishiwa miaka mitatu au zaidi, mradi faida haizidi TZS 15,000,000. Ardhi ya kilimo haistahili ikiwa thamani yake ya soko iko chini ya TZS 10,000,000 wakati wa uuzaji na ilitumika kwa kilimo angalau miaka miwili kati ya mitatu iliyopita. Hisa zilizoorodheshwa kwenye Soko la Hisa la Dar es Salaam ziko nje ya kodi pale mwenye hisa anamiliki chini ya 25%.

Mfano

Kwa mali ya TZS 100,000,000, mnunuzi hulipa TZS 999,500 za ushuru wa hati kwa uhamishaji. Muuzaji akiwa alinunua kwa TZS 60,000,000 na kutumia TZS 8,000,000 kwa gharama, uboreshaji na mauzo, faida ni TZS 32,000,000 na kodi ya faida ya mtaji ni TZS 3,200,000 — inayolipwa kwa TRA kabla Msajili wa Hati hajauhamisha umiliki. Ada za sheria, kamisheni ya wakala, upimaji na usajili ni zaidi, kwa pande zote mbili. Mwangas wanauza nyumba ndogo waliyoinunua Dodoma miaka iliyopita na kununua ile ya mfano wa rehani.

Muda wa malipo

Ushuru wa hati hulipwa wakati wa uhamishaji au kabla, na kodi ya faida ya mtaji hulipwa kabla ya uhamishaji kusajiliwa. Panga mtiririko wa fedha: mnunuzi hulipa ushuru wa hati, ada za sheria na usajili; muuzaji hulipa kodi ya faida ya mtaji na anahitaji cheti cha TRA. Pande zote mbili zinapaswa kubadilishana risiti na cheti kabla ya kukamilisha, kwa sababu cheti kinachokosekana huzuia usajili hata mnunuzi akiwa amelipa kila kitu.

Makosa ya kawaida

Kudhani ushuru wa hati ni kodi ya mauzo; kusahau kodi ya faida ya mtaji kwa muuzaji; kutunza nyaraka za gharama; kudhani msamaha wa nyumba kuu hutumika kila mauzo; na kukamilisha kabla ya cheti cha TRA. Pia ni kosa kuchukua jumla ya ushuru wa hati kama gharama yote ya ununuzi.

Mnunuzi na muuzaji: nani hulipa nini, na lini

Mnunuzi hulipa ushuru wa hati kwa uhamishaji, ada za sheria, usajili na kamisheni yoyote ya wakala. Muuzaji hulipa kodi ya faida ya mtaji na anahitaji cheti cha TRA kabla Msajili hajauhamisha umiliki. Pande zote mbili zinapaswa kubadilishana risiti za malipo na cheti cha kodi ya faida ya mtaji kabla ya kukamilisha, kwa sababu cheti kinachokosekana huzuia usajili hata mnunuzi akiwa amelipa kila kitu. Panga fedha kando: amana na ushuru wa hati hulipwa kabla au wakati wa kukamilisha, ilhali awamu ya kodi ya faida ya mtaji ni wajibu wa muuzaji.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Vyanzo

• Sheria ya Ushuru wa Hati, Cap. 189
• TRA — Kodi ya Faida ya Mtaji