Kodi ya Zuio Tanzania

Wazo: kodi hukusanywa kabla fedha kuhama

Badala ya kusubiri mpokeaji atangaze kipato na kulipa kodi baadaye, TRA inahitaji mlipaji kukata asilimia wakati wa malipo. Wajibu uko kwa mlipaji, si kwa mpokeaji — biashara inayoshindwa kukata inaweza kuwajibika kwa kodi ambayo ilipaswa kuikata. Hii ni kodi ya mapato kwa mpokeaji inayolipwa mapema; mlipaji ni wakala wa ukusanyaji, si mwenye kodi.

Aina za malipo yanayokatiwa

Kila aina ya malipo ina kiwango chake, na vingi hutofautiana kwa makazi ya mpokeaji: kodi ya majengo ya biashara 10%, riba na mirahaba 10%, gawio 10%, ada za huduma 5% kwa mkazi na 15% kwa asiye mkazi, ada za huduma za kiufundi kwenye madini 10% kwa mkazi na 15% kwa asiye mkazi, na kukodisha gari 10% kwa mkazi. Orodha kamili iko kwenye jedwali la TRA; jedwali hapa chini linaonyesha sehemu yake.

Kiwango cha mkazi na asiye mkazi

Kiwango hutegemea aina ya malipo na makazi ya mpokeaji. Mkazi hukatwa kwa kiwango cha chini kwa huduma kwa sababu atatangaza kipato hicho na kudai mkopo wa kodi; asiye mkazi hukatwa kwa kiwango cha juu kwa sababu hii ndiyo kodi ya mwisho kwa kipato hicho Tanzania. Kwa hiyo mlipaji anapaswa kuthibitisha makazi ya mpokeaji kabla ya kukata, na kutunza uthibitisho huo.

Kodi ya zuio kama malipo ya awali

Kwa mpokeaji mkazi, kukatwa si mwisho wa jambo. Kipato bado hutangazwa, na kodi iliyokatwa tayari hudaiwa kama mkopo dhidi ya dhima ya mwisho — kwa hiyo mlipaji akishindwa kutoa cheti cha kodi ya zuio huleta tatizo halisi. Cheti hicho ni sehemu ya wajibu, si hisani ya hiari: bila hicho, mkopo ni vigumu kuthibitisha.

Mfano

Mwenye nyumba ya biashara anayepokea TZS 1,000,000 ana kodi ya zuio ya TZS 100,000 kwa 10%, kwa sababu mpangaji anaiwasilisha kwa TRA. Asiye mkazi anayetoa huduma hukatwa 15% (TZS 150,000 kwa kiasi hicho), ilhali mtoa huduma mkazi hukatwa 5%. Mwenye nyumba katika mfano huu anakodisha mali ya biashara Kariakoo na hashughuliki kodi mwenyewe — mpangaji wake huikata na kuiwasilisha.

Nani anawasilisha kwa TRA

Mlipaji huwasilisha kodi iliyokatwa kwa TRA na kuwasilisha rejesho la kipindi. Tarehe za sasa huwekwa na TRA; ratiba ya kawaida ni tarehe 7 ya mwezi unaofuata kwa malipo na tarehe 15 kwa rejesho, lakini thibitisha tarehe za sasa kabla ya kuzitegemea. Tunza kumbukumbu ya malipo pamoja na uthibitisho wa rejesho.

Vyeti vya kodi ya zuio

Mlipaji anapaswa kutoa cheti cha kodi ya zuio kwa mpokeaji kikionyesha malipo, kiwango na kodi iliyokatwa. Mpokeaji anahitaji hicho kudai kodi kama mkopo dhidi ya dhima ya mwisho. Cheti kikikosekana kipato hakikosi kodi; kinachokosekana ni uthibitisho wa mkopo.

Adhabu, marejesho na mikataba ya kodi

Kuwasilisha kwa kuchelewa au rejesho kukosekana kunaweza kuleta faini na riba; thibitisha adhabu ya sasa na TRA. Kodi ikikatwa kupita kiasi, mpokeaji hudai ziada kupitia rejesho badala ya kumwomba mlipaji asahihishe kwa njia isiyo rasmi. Kiwango cha asiye mkazi kinaweza kupunguzwa na mkataba wa kodi, lakini mlipaji hapaswi kutumia kiwango cha mkataba bila nyaraka TRA inazohitaji.

Makosa ya kawaida

Makosa yanayojirudia: kudhani kodi ya zuio ni kodi ya mwisho kwa mkazi; kutumia kiwango kimoja kwa wakazi na wasio wakazi; kukata VAT badala ya kodi ya mapato; kutotoa cheti; na kuwasilisha kwa kuchelewa kwa sababu tarehe ilikumbukwa badala ya kuthibitishwa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Vyanzo

• Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA)