Rehani Tanzania Yaelezwa

Kiwango kinapobadilika, muda pia hubadilika

Rehani yenye kiwango kinachobadilika hupanga upya malipo yako kiwango kinaposogea. Ukiacha malipo yale yale, mkopo huchukua muda mrefu kumalizika. Ukilinda muda, malipo hupanda. Kukopa TZS 80,000,000 kwa miaka 20, kuhama kutoka 12% ya mfano hadi 14% huongeza malipo ya mwezi kwa takriban TZS 113,948 ikiwa muda umelindwa. Kulipa malipo ya awali badala yake huweka kiasi cha mwezi kinachoweza kustahimiliwa, lakini kwa 14% mkopo haumaliziki kwa miaka 20 — huendelea mrefu, na miezi ya ziada ndipo gharama ya kupanda kwa kiwango inapoangukia. Kabla ya kutia saini, uliza kiwango kimefungwa na nini, kinaweza kurekebishwa mara ngapi, na kama mkopeshaji hurekebisha muda au malipo kwa kawaida. Jibu huamua ni lipi kati ya hayo mawili unalopata.

Jibu fupi

Panga kuwa na takriban 25–30% ya bei ya ununuzi kwa fedha kabla ya kuanza kutafuta kwa dhati, na chukua malipo ya mwezi kama sehemu moja pekee ya gharama ya nyumba. Fedha za mwanzo si amana pekee: zinajumuisha amana, stamp duty, ada za sheria na uhamishaji, na usajili wa hati. Wanunuzi wanaopanga bajeti ya amana pekee hujikuta mara kwa mara hawawezi kukamilisha.

Malipo ya mwezi yanajengwaje

Namba tatu huamua malipo yako: kiasi unachokopa, kiwango cha riba, na muda kwa miaka. Hesabu ni fomula ya kawaida ya amortising, iliyotatuliwa kwa namna ambayo mkopo unamalizika kabisa mwishoni: M = P × r ÷ (1 − (1 + r)^−n), ambapo r ni kiwango cha mwezi na n ni idadi ya miezi. Kwa sababu riba hutozwa kwa salio lililobaki, malipo ya mwanzo ni zaidi riba na ya mwisho zaidi kiasi cha awali. Ndiyo sababu muda ni muhimu kiasi hicho: muda mrefu hupunguza unacholipa kila mwezi lakini huongeza unacholipa kwa jumla.

Amana hubadilisha nini

Amana kubwa hufanya mambo mawili kwa wakati mmoja: hupunguza kiasi unachokopa, na huondoa riba ya kila kitu usichokopa tena. Kwa nyumba ya TZS 100,000,000, amana ya 10% inamaanisha kukopa TZS 90,000,000; amana ya 20% inamaanisha kukopa TZS 80,000,000. Kiasi hicho cha TZS 10,000,000 cha awali kinapunguza takriban TZS 16,426,067 za riba kwa miaka 20 kwa 12% ya mfano. Akiba ni kubwa kuliko amana ya ziada, ndiyo sababu amana ndiyo fedha yenye ufanisi zaidi utakayoweka kwenye ununuzi: kila shilingi ya ziada ya amana hupunguza kiasi cha awali na riba yake kwa wakati mmoja, ilhali malipo ya ziada ya mwezi hupunguza riba polepole zaidi.

Muda na riba

Kurefusha muda ndiyo njia rahisi ya kufanya malipo yafae, na njia ghali zaidi ya kununua nyumba. Soma mstari wa kwanza na wa mwisho pamoja: kuhama kutoka miaka 10 hadi 25 hupunguza malipo ya mwezi kwa takriban TZS 305,188, lakini huongeza takriban TZS 115,041,684 za riba. Unakodisha tofauti hiyo kutoka benki, na si rahisi. Muda mrefu pia hupunguza kiasi unacholipa kila mwezi lakini huongeza muda ambao riba hukusanywa, kwa hiyo akiba ya mwezi hulipwa mara nyingi zaidi kwa miaka — ndiyo maana jumla hupanda badala ya kupungua.

Gharama za mwanzo

Hivi ni viwango vya soko vilivyochapishwa vya kununua mali Tanzania, kwa asilimia ya bei ya ununuzi. Mambo mawili huwashangaza wanunuzi. Kamisheni ya wakala inajadiliwa na wakati mwingine hulipwa na muuzaji, kwa hiyo thibitisha nani analipa kabla ya kutia saini chochote. Na ardhi Tanzania inamilikiwa kwa Haki ya Kukaa badala ya umiliki kamili — kwa kawaida miaka 33 au 99, inayoweza kuongezwa — kwa hiyo uliza ipi inatumika kwa hati unayonunua. Panga mtiririko wa fedha kwa makusudi badala ya kuuchukua kama kiasi kimoja: amana hulipwa utiapo saini mkataba wa mauzo, thamani ya benki inapaswa kulipwa kabla rehani haijatolewa, na stamp duty na ada za sheria huja karibu na kukamilisha. Wanunuzi wanaoweka akiba ya kiasi kimoja hujikuta hawawezi kufidia pengo kati ya tarehe hizo, ingawa jumla waliyoihifadhi ilitosha.

Uwezo wa malipo kwa shilingi, si asilimia

Wakopeshaji mara nyingi hukubali mkopo unaokuacha mkiwa na mkazo, kwa hiyo amua kikomo chako mwenyewe kabla benki kuamua kwa niaba yako. Fanya hesabu kwa mshahara unaofika nyumbani badala ya mshahara ghafi: PAYE, pensheni na makato yoyote ya HESLB hutoka kabla ya rehani, kwa hiyo malipo yanapaswa kutoshea kwenye kile kinachofika akaunti yako kweli. Tumia kikokotoo cha mshahara kuona kiasi halisi, kisha kagua malipo kwa kikokotoo cha rehani. Nidhamu muhimu ni kujaribu malipo kwa kiwango cha pointi mbili au tatu juu ya kilichotajwa: viwango husogea, na malipo yanayofaa kwa kiwango cha mwanzo pekee hayana mpango. Angalia pia malipo kwa kipindi kirefu: rehani za miaka 20 au 25 hukaa miaka mingi, na kipindi kimoja cha kiwango cha chini hakiwezi kuwa msingi wa uamuzi wa muda mrefu.

Benki hukagua nini kweli

Kuidhinishwa hutegemea zaidi mapato yanayoweza kuthibitishwa kuliko mali uliyochagua. Pata idhini ya awali kabla ya kuanza kutazama mali: inaweka kikomo chako, na inaonyesha kwa muuzaji kwamba wewe ni mnunuzi anayeweza kukamilisha — jambo muhimu kwenye soko ambapo mali inaweza kupata ofa kadhaa kwa wakati mmoja. Kuwa wazi kwamba idhini ya awali si ahadi ya mwisho: inathibitisha nia ya benki ya kukopesha, na benki bado itapima thamani ya mali kwa kujitegemea kabla ya kutoa fedha. Thamani hiyo ikija chini ya bei mliokubaliana, pengo hutoka mfukoni mwako, kwa hiyo weka nafasi kwenye bajeti yako ya fedha.

Makosa ya kawaida

Kupanga amana pekee na kusahau stamp duty, ada za sheria na usajili; kuchukua malipo ya mwezi kama gharama yote ya nyumba; kudhani kiwango cha awali ni cha kudumu; kufanya hesabu kwa mshahara ghafi badala ya ule unaofika nyumbani; na kutia saini kabla ya kujua nani analipa kamisheni ya wakala na kama hati ni Haki ya Kukaa ya miaka 33 au 99. Makosa haya hupanda gharama zaidi ya mambo mengine yoyote.

Jinsi ya kuomba

Anza kwa kuhesabu uwezo wako halisi kwa mshahara unaofika nyumbani, kisha pata idhini ya awali. Andaa nyaraka: hati ya mali, uthibitisho wa mapato, taarifa za benki na kitambulisho. Benki itapima thamani ya mali kwa kujitegemea, kisha kutoa ofa ya mkopo; soma masharti ya kiwango, ada za ufunguzi na adhabu ya kulipa mapema kabla ya kutia saini.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Vyanzo

• Benki Kuu ya Tanzania