Riba ya Mikopo Tanzania Yaelezwa

Riba ya flat

Riba ya flat ni riba rahisi kwa kiasi cha awali, hutozwa kwa kila mwaka wa muda bila kujali umelipa kiasi gani. Fomula ni riba = kiasi × kiwango × miaka: TZS 10,000,000 kwa 12% kwa miaka mitatu ni 10,000,000 × 0.12 × 3 = TZS 3,600,000 za riba. Malipo ya mwezi ni jumla iliyogawanywa kwa miezi: (10,000,000 + 3,600,000) ÷ 36 = TZS 377,778. Kati ya hizo, TZS 277,778 hurejesha kiasi cha awali na TZS 100,000 ni riba — na sehemu hizo mbili hubaki zisibadilike kwa muda wote. Angalia mwezi wa mwisho: unadaiwa TZS 277,778 pekee, lakini bado unalipa riba ya TZS 100,000 — kiwango halisi cha takriban 36% kwa mwezi huo. Hicho ndicho chanzo cha tofauti yote.

Salio linalopungua

Salio linalopungua — huitwa pia amortising — hutoza riba kwa salio lililobaki kila mwezi. Salio linapopungua, riba hupungua pamoja nalo. Malipo hupatikana kwa fomula ya kawaida ya amortising, iliyotatuliwa kwa namna ambayo mkopo unamalizika kabisa mwishoni: M = P × r ÷ (1 − (1 + r)^−n), ambapo r ni kiwango cha riba cha mwezi na n ni idadi ya miezi. Kwa TZS 10,000,000 hizo kwa 12% kwa miaka mitatu, malipo ni TZS 332,143 na jumla ya riba ni TZS 1,957,152 — TZS 1,642,848 chini ya riba ya mkopo huo huo wa flat. Umbo lake ni kioo cha upande wa pili: mwezi wa kwanza karibu malipo yote ni riba na kidogo hurejesha kiasi cha awali; mwezi wa mwisho karibu yote ni kiasi cha awali. Ndiyo sababu jumla ya riba ni ndogo.

Kiwango cha mwezi si cha mwaka ÷ 12

Mkopo wa Tanzania kwa kawaida hutajwa kwa riba ya mwezi, na kikokotoo kinatarajia kiwango cha mwaka. Zidisha kiwango cha mwezi kilichotajwa kwa kumi na mbili kabla ya kukiweka, na kagua ni salio gani kiwango kina tumika kwalo. Lakini uangalifu mkubwa ni aina ya riba: riba ya flat kwa 12% kwa mwaka na riba ya salio linalopungua kwa 12% kwa mwaka ni vitu viwili tofauti kabisa, ingawa namba ni ile ile. Namba pekee haisemi gharama ya mkopo.

Jibu fupi

Riba ya flat hutozwa kwa kiasi cha awali kwa muda wote, hata baada ya kurejesha sehemu kubwa. Riba ya salio linalopungua hutozwa kwa kile unachodaiwa pekee, kwa hiyo hupungua unapolipa. Matokeo ya kivitendo: kwa kiwango kile kile kilichotajwa, mkopo wa flat hugharimu takriban mara 1.8 ya riba ya mkopo wa salio linalopungua, na gharama yake halisi ya mwaka ni takriban mara 1.7 hadi 1.8 ya namba inayotajwa na mkopeshaji. Mkopo unaotangazwa kwa 12% flat unakugharimu takriban 21% kwa mwaka. Hii si hila wala utapeli: njia zote mbili ni halali, zote mbili ni za kawaida Tanzania, na wakopeshaji wanaheshimika huzitumia. Lakini hazilinganishwi, na mkopeshaji anayetaja namba ya flat anataja ile inayoonekana ndogo.

Mfano

Mkopo wa TZS 10,000,000 kwa 12% kwa miaka mitatu: mkopeshaji wa flat hutoza riba ya TZS 3,600,000 na malipo ya TZS 377,778 kwa mwezi; salio linalopungua kwa 12% hiyo hiyo hutoza riba ya TZS 1,957,152 na malipo ya TZS 332,143 kwa mwezi. Tofauti ya riba ni TZS 1,642,848 — fedha ambazo hazirejeshwi na kitu chochote cha ziada. Peter ana biashara ya vifaa huko Mwanza na alitajiwa 12% kwa mkopo wa TZS 10,000,000. Neno alilopaswa kuuliza ni “flat”, kwa sababu kiwango pekee hakimwambii mkopo unagharimu kiasi gani. Gharama halisi ya mwaka ya mkopo wa flat ni takriban 21.2%, si 12%.

Kulinganisha ofa

Tofauti hupanda kwa muda, kwa sababu riba ya flat huendelea kutoza kwa kiasi ambacho umekirejesha kitambo. Kwa hiyo usilinganishe ofa kwa kiwango pekee: linganisha jumla ya riba na muda. Kikokotoo kilicho juu kinaonyesha njia zote mbili kwa namba moja, na jedwali hapa chini linaonyesha malipo, riba na gharama halisi ya mwaka kwa muda wa miaka 1 hadi 5 kwa mkopo huo huo wa TZS 10,000,000.

Jumla ya riba

Namba inayofanya njia mbili zilinganishwe ni kiwango halisi cha mwaka — kiwango cha salio linalopungua ambacho kingetoa malipo yale yale unayotakiwa kulipa. Kuhesabu kwake ni kutatua kiwango kinachofanya fomula ya amortising kurudisha malipo ya flat; huna budi kufanya hivyo kwa mkono — omba kwa maandishi kiwango halisi, au jumla ya gharama ya mkopo. Angalia umbo la namba: kiwango cha flat huendesha takriban mara 1.7 hadi 1.8 ya namba iliyotajwa kwa maneno halisi ya mwaka, na kizidishi ni kikubwa zaidi kwa muda mfupi: 18% flat kwa miaka mitatu ni takriban 30.6% kwa mwaka, na hata 10% flat ni karibu 18%.

Gharama halisi ya mwaka

Kiwango halisi cha mwaka ndicho kinachofanya ofa zilinganishwe, na ndicho unachopaswa kuomba kwa maandishi. Mkopo unaotajwa 12% flat una gharama halisi ya takriban 21% kwa mwaka kwa muda wa miaka mitatu; kwa muda mfupi kizidishi ni kikubwa zaidi, na kwa muda mrefu kinakaribia namba iliyotajwa. Hii ni hesabu, si maoni: inatokana na kwamba riba ya flat hulipwa kwa kiasi ambacho hakitolewi.

Ada za mkopo

Riba mara nyingi si malipo pekee. Omba jumla ya gharama ya mkopo — kiasi chote utakacholipa ikiwa ni pamoja na kila ada — na linganisha kiasi hicho badala ya kiwango cha juu. Ada za usajili, ada za ukarabati, bima ya lazima na ada ya kufungua akaunti zote ni sehemu ya gharama, na zinaweza kuongeza kwa kiasi kikubwa. Mkopeshaji asiyekupa jumla hiyo kwa maandishi, kusita kwake ni taarifa muhimu.

Maswali ya kuuliza kabla ya kutia saini

Maswali matano hutenganisha mkopo wa haki na mkopo wa gharama kubwa: kiwango ni cha flat au cha salio linalopungua; kiwango halisi cha mwaka ni kipi; jumla ya gharama ya mkopo ni kiasi gani; ada zote ni zipi na zinalipwa lini; na adhabu ya kulipa mapema ni ipi. Ukikosa jibu la swali lolote kati ya haya kwa maandishi, bado hujui mkopo unakugharimu kiasi gani.

Kulipa mapema

Kulipa mapema husaidia hasa kwa kupunguza salio ambalo riba hutozwa. Kiasi kinachosaidia hutegemea mkataba, si nia. Kwenye mkopo wa salio linalopungua, riba hutozwa kwa salio lililobaki, kwa hiyo malipo ya ziada huondoa moja kwa moja kwenye kiasi cha awali na riba ya mwezi unaofuata hupungua; akiba hukua kwa muda uliobaki, na muda hupungua bila kujadili upya chochote. Kwenye mkopo wa flat, riba imewekwa mwanzoni kwa kiasi cha awali; kulipa mapema hupunguza muda lakini kwa kawaida si riba, kwa hiyo akiba ni ndogo zaidi, na mikataba mingine huongeza ada ya kumaliza mapema inayoweza kuiondoa kabisa. Kabla ya kulipa kiasi kikubwa, uliza maswali mawili: malipo yanaenda kwenye kiasi cha awali au kwenye malipo yajayo, na kiasi cha kumaliza ni kipi siku hiyo.

Makosa ya kawaida

Makosa yanayobadilisha jibu: kulinganisha viwango viwili bila kuuliza kimoja ni flat na kingine cha salio linalopungua; kuchukua kiwango cha mwezi kama cha mwaka; kudhani ada ni ndogo; kuamini kwamba kulipa mapema kila mara hupunguza riba; na kutia saini bila kuwa na jumla ya gharama ya mkopo kwa maandishi. Gharama kubwa ya mkopo hatari hukubaliwa kabla ya mkopaji kutambua kwamba kulikuwa na chaguo.

Jinsi ya kutumia kikokotoo

Weka kiasi, kiwango cha mwaka na muda; kikokotoo kinaonyesha malipo ya mwezi, jumla ya riba na jumla ya malipo. Chagua “salio linalopungua” au “flat” ili kuona tofauti kwa namba moja. Ongeza ada za mkopo kwa picha kamili, na tumia kikokotoo cha gharama ya mkopo kwa gharama halisi ya mwaka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Vyanzo

• Benki Kuu ya Tanzania