Ushuru wa Uagizaji na Gharama za Uondoaji

Gharama, na mpangilio zinapotumika

Uagizaji wa Tanzania hupimwa kwa mfululizo uliowekwa. Thamani ya forodha ni mahali pa kuanzia; ushuru wa forodha hutozwa juu yake; ushuru wa bidhaa hutozwa kwa thamani ya forodha pamoja na ushuru; Tozo ya Maendeleo ya Viwanda, Tozo ya Maendeleo ya Reli na Ada ya Usindikaji wa Forodha ni gharama tofauti kwa misingi yao wenyewe; na VAT hutozwa mwisho kwa thamani ya forodha pamoja na kila gharama iliyo chini yake. Soma jedwali kuanzia juu kuelekea chini na misingi haitakuwa kitendawili tena.

Ushuru wa forodha

Thamani ya forodha ni thamani ya CIF: bidhaa, usafirishaji wa kimataifa na bima hadi bandari ya kuingia. Chini ya Sheria ya Usimamizi wa Forodha ya Jumuiya ya Afrika Mashariki, thamani ya muamala huja kwanza, lakini TRA inaweza kuondoka kwenye ankara isiyoweza kuithibitisha, na kwa gari lililotumika hufanya kazi kwa data yake ya marejeleo ya aina, modeli, aina ya mwili, uwezo na mwaka. Weka hati ya mnada, cheti cha mauzo ya nje, hati ya mzigo na ankara za kweli za usafirishaji. Thamani iliyotangazwa ni mahali pa kuanzia, si haki, na ushuru hupimwa kwa thamani ambayo TRA inakubali badala ya ile iliyoandikwa na muuzaji. Ushuru wa forodha wa EAC CET huweka bidhaa katika mabano manne mapana, na kiwango hufuata kile kitu kilicho badala ya jinsi kinavyoelezwa kwenye ankara: malighafi, bidhaa za mitaji, zana za kilimo na dawa kwa kawaida 0%; bidhaa zilizoiva kiasi 10%; bidhaa za walaji zilizokamilika 25%; na bidhaa nyeti au zilizokamilika kabisa 35%. Mistari kadhaa iko juu ya kundi la juu au ina kiwango maalum, ndiyo sababu uainishaji ni muhimu zaidi kuliko kipimo kingine chochote kimoja.

Ushuru wa bidhaa kwa CIF pamoja na ushuru

Ushuru wa bidhaa si ushuru wa pili kwa msingi ule ule. Kifungu cha 141 cha Sheria ya Ushuru wa Bidhaa (Usimamizi na Ratiba) huweka thamani inayotozwa ushuru wa bidhaa kwa kurejelea thamani ya forodha ikizingatia ushuru wa forodha unaostahili, kwa hiyo kiwango hutumika kwa CIF pamoja na ushuru. Kwa mzigo wenye ushuru wa 25%, msingi wa ushuru wa bidhaa tayari ni 25% mkubwa kuliko thamani ya CIF. Ratiba ya Nne huweka kiwango kwa bidhaa: vipodozi na manukato 15%, viatu 10%, maua bandia 20%, hita za maji 10%, vipuri na vifaa vilivyotumika 25%, na vyombo vya mezani vilivyotumika 20%.

Magari: uwezo na umri ni sehemu mbili tofauti

Gari la abiria hulipa ushuru wa bidhaa kwa uwezo wa injini — 5% hadi 2,000cc na 10% zaidi — na, likiwa na miaka minane, sehemu ya pili kwa umri. Sheria ya Fedha 2026 iliweka sehemu hiyo ya umri kwa 18% kwa miaka minane hadi kumi, 35% zaidi ya kumi hadi ishirini, na 40% zaidi ya ishirini. Takwimu hizo zilibadilisha 15% na 30% zilizokuwa kwenye muhtasari wa TRA wa 2025/26. Sehemu zote mbili hutozwa kwa CIF pamoja na ushuru. Pikipiki iliyotumika zaidi ya miaka mitatu hulipa ushuru wa bidhaa wa 10% badala yake.

Tozo ya Maendeleo ya Viwanda, ya Reli na ada ya usindikaji

Tozo ya Maendeleo ya Viwanda si ushuru wa jumla wa uagizaji: hutumika kwa bidhaa zilizoorodheshwa kwenye ratiba ya Sheria ya Udhibiti wa Uagizaji, kwa 5% hadi 15% ya thamani ya forodha. Sheria ya Fedha 2026 iliongeza vitabu vya mazoezi, nyavu za uvuvi, miundo ya chuma, milango na madirisha ya alumini, na trela. Tozo ya Maendeleo ya Reli ni 1.5% ya thamani ya forodha chini ya kifungu cha 72 cha Sheria ya Reli, ikiwa na misamaha kwa bidhaa za Sura ya 30 na 90, mbolea na Jet A1. Ada ya Usindikaji wa Forodha ni 1% ya FOB kwa mizigo kavu kuanzia 1 Julai 2026 chini ya GN 158D; kijitabu cha TRA cha 2025/26 bado kinachapisha 0.6%, na kanuni ndiyo chombo cha sasa.

VAT hutozwa kwa thamani iliyo na ushuru

Kifungu cha 9 cha Sheria ya VAT hufafanua thamani ya uagizaji kama thamani ya forodha pamoja na ushuru wa forodha pamoja na kodi nyingine yoyote, tozo, ada au mchango wa kifedha isipokuwa ushuru wa forodha na VAT. Hiyo kwa makusudi inachukua ushuru wa bidhaa, Tozo ya Maendeleo ya Viwanda, Tozo ya Maendeleo ya Reli na Ada ya Usindikaji wa Forodha. Kwa hiyo VAT ni 18% ya msingi ambao ni mkubwa kuliko CIF pamoja na ushuru, na tofauti hiyo si kupunguza. Kikokotoo kinachotoza VAT kwa CIF pekee kinaweza kukosea kwa asilimia kadhaa za gharama ya mzigo uliofika.

Gharama za kufungua na kusafirisha

Gharama zilizo juu hukusanywa bandarini. Hizo si gharama yote ya mzigo uliofika. Gharama za bandari na kituo, wakala wa kufungua, usafirishaji wa ndani, gharama za benki, kuhifadhi na demurrage ni gharama za kibiashara zilizo nje ya mfululizo wa kodi, na uthibitisho wa TBS, vibali vya uagizaji na usajili wa gari ni mahitaji tofauti tena. Gari lililofunguliwa forodha halijasajiliwa bado, na bidhaa zilizotoka bandarini zinaweza kuwa na kuhifadhi na usafirishaji wa kulipa. Panga mistari hiyo kando badala ya kuchukua takwimu ya kodi kama gharama ya mzigo.

Mfano: kontena la bidhaa zilizokamilika

Amina anaagiza kontena la bidhaa za nyumbani zilizokamilika kwa duka lake Kariakoo. Mzigo wenye thamani ya CIF ya TZS 40,000,000, ulioainishwa kwenye kundi la 25%, unastahili ushuru wa forodha wa TZS 10,000,000. Tozo ya Maendeleo ya Reli ni TZS 600,000 kwa 1.5% ya CIF na Ada ya Usindikaji wa Forodha ni TZS 300,000 kwa 1% ya FOB. VAT hutozwa kwa TZS 50,900,000 — CIF, ushuru, tozo na ada — kwa hiyo ni TZS 9,162,000. Jumla inayokusanywa bandarini ni TZS 20,062,000, na gharama ya mzigo bandarini ni TZS 60,062,000. Mzigo huo huo ukifunguliwa na biashara iliyosajiliwa VAT inayonunua kwa mauzo yanayotozwa, VAT hurejeshwa kama kodi ya pembejeo, kwa hiyo gharama halisi ingekuwa ndogo kuliko fedha zilizolipwa bandarini ingawa kiasi kinachostahili siku hiyo hakibadiliki.

Mfano: gari la miaka tisa

Juma anunua gari la miaka tisa kwenye mnada na kulisafirisha Mwanza. Gari la miaka tisa la 1,500cc lenye thamani ya CIF ya TZS 30,000,000 hulipa ushuru wa forodha wa TZS 7,500,000 kwa 25%, kisha ushuru wa bidhaa kwa CIF pamoja na ushuru: 5% kwa uwezo wa injini na 18% kwa kundi la umri, 23% kwa jumla, ambayo ni TZS 8,625,000. Pamoja na Tozo ya Maendeleo ya Reli (TZS 450,000), Ada ya Usindikaji wa Forodha (TZS 250,000) na VAT ya 18% ya thamani iliyo na ushuru (TZS 8,428,500), jumla bandarini ni TZS 25,253,500 na gharama ya mzigo bandarini ni TZS 55,253,500. Gharama za bandari, wakala wa kufungua na usafirishaji hadi mji wa mnunuzi ni zaidi, na thamani ya TRA kwa gari inaweza kutofautiana na bei ya mnada. Takwimu ya umri huhesabiwa kutoka mwaka wa utengenezaji hadi mwaka wa uagizaji: kwa miaka tisa gari liko kwenye kundi la 18%, na kwa kumi na moja linahamia 35%.

Makosa ya kawaida

Kutumia bei ya ankara kama thamani ya forodha, kutoza VAT kwa CIF pekee, kusahau kwamba ushuru wa bidhaa hutozwa kwa CIF pamoja na ushuru, kuchukua ada ya usindikaji ya 0.6% au tozo ya reli ya 2% kama za sasa, na kudhani mabano manne ya CET yanafunika kila mstari ndiyo makosa yanayobadilisha bajeti zaidi. Mengine mawili ni ya magari: kutumia bei ya ununuzi badala ya thamani ya TRA, na kusahau sehemu ya umri kwa sababu gari lina chini ya miaka kumi. Nukuu ya wakala wa kufungua ni ukaguzi muhimu; chombo cha mamlaka chenyewe ndicho chanzo.

Gharama za kufungua na kusafirisha

Gharama zilizo juu hukusanywa bandarini. Hizo si gharama yote ya mzigo uliofika: gharama za bandari na kituo, wakala wa kufungua, usafirishaji wa ndani, gharama za benki, kuhifadhi na demurrage ni gharama za kibiashara zilizo nje ya mfululizo wa kodi, na uthibitisho wa TBS, vibali vya uagizaji na usajili wa gari ni mahitaji tofauti tena. Gari lililofunguliwa forodha halijasajiliwa bado, na bidhaa zilizotoka bandarini zinaweza kuwa na kuhifadhi na usafirishaji wa kulipa. Panga mistari hiyo kando badala ya kuchukua takwimu ya kodi kama gharama ya mzigo.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Vyanzo

• Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA)